Ногайский язык и литература

7-нши класс уьшин кирис борыш. 
НОГАЙ ТИЛ ЭМ АДАБИЯТ. 1. ОРФОГРАФИЯ ЭМ ПУНКТУАЦИЯ. БОРЫШ: Берилген текстте керекли токтав белгилерди эм точкалар орнына тийисли аьриплерди салып язынъыз. Куьз. К...здинъ ортасы. Авада сувыклык билинип бас- лайды. Бир-бирде енъ...л аязлар да болады. Эр- тенъликте, уйк...дан турганда, биз оьл...нлердинъ уьсти эм конъ...сы уьйдинъ тоьб...си кыравдан агар- ганын коьремиз. Тереклердинъ яп...раклары август айынынъ со- нъы...ан ок саргайып баслайды. Кайын тереклер оьзл...ери аьли ясыл болсалар да, олардынъ туьрли ерлеринде алтындай сары бутаклары коьринди. Аьр куьн сайын сары япыраклардынъ саны коьбейип ба- рады. Калт...рап турган куьйриш терек савлай, кып- кызыл алт...ндай болып, кыз...рган. Куьшли эскен ел тереклердинъ сонъы яп...ракларын авада айландырып ушырады, сонъ оларды сувлы ерге тоьсейди. Кырлар аз-азлап босайдылар. Тек к...злик бий- дай, к...тебидей болып, яйылган. Борышты толтырув йосыгы. 1. Тептерлерге тексти язынъыз, керекли аьри- плерди эм токтав белгилерин салып коьширинъиз. 2. Эки сести анълататаган аьриптинъ астын сы- зынъыз. 2. СОЬЙЛЕНИСЛИ ЭМ ГРАММАТИКАЛЫК ЯНЪ- ЫЛЫСЛАР.

4 Теория: Грамматикалык янъылыс – ол тил туьзилисиндеги янъылыс (соьздинъ туьзилисинде, соьз биригуьвде яде йыймада) яде грамматикалык нормадынъ бузы- лувы болады (соьз туьзилуьвде, морфологиялык яде синтаксислик). Мысалы: соьз ясалув йосыгында йибе- рилетаган янъылыслар: Япрак (ДУРЫС ТУВЫЛ) орнына япырак (ДУРЫС) Пшкы (ДУРЫС ТУВЫЛ) орнына пышкы (ДУРЫС) Пыскрув (ДУРЫС ТУВЫЛ) орнына пыскырув (ДУ- РЫС) Морфологиялык янъылыслар: аязлы эртенъ (эртенъ – ат); эртенъги шай (эртенъ- ги – сыпат). Соьйлемде янъылыслар: Грамматикалык янъылыстан баскалай соьйлем янъылыс – соьзди кулланувда тувыл, онынъ туьзили- синдеги янъылыс. Коьбинше, ол лексикалык нормады бузув болады. Мысалы: «Сыйырдынъ коьмекейи то- лып, коьзлери яска толды.» – янъылысты табынъыз. Соьйлем янъылысты контекстен таппага болады. Сонда грамматикалык янъылыс пан соьйлем янъылы- стынъ баскаланувы болады. Ол затка контекст керек тувыл. БОРЫШ: Янъылысларды табып, йыймаларды дурыс этип туьзинъиз. 1. Ювсан оьзи де шоьлде сав аьдемге пайдалы. 2. Солай айтылады бизим сувдынъ атына. 3. Онъайлы ис юректи йылытады. 4. Бурнына сол кужырлы ийис согады.
3. НОГАЙ ХАЛК ТАКПАКЛАРЫ. Теория: Такпаклар ногайлардынъ аьр куьн сайын авызын- нан туьсирмей кулланатаган соьз оьнери болады. Оларда халктынъ аьрекетининъ аьр бир ягы суьврет- ленген, халктынъ терен акылы, сезгир юреги, яшав сулыбы орнын тапкан. БОРЫШ: 3А. Соьзлерди ерли ерине салып, керекли токтав белгилерин салып, такпакларды дурыс язынъыз. 3Б. Лексика ягыннан такпаклардынъ маьнесин анълатынъыз. 1) Атты, эрди, оьлтирер, камышы, оьлтирер, на- мысы. 2) Эли, бай, байдынъ, ери. 3) Оьксиз, анасыз, оьксиз, атасыз, керти, оьксиз, ярты, оьксиз. 4) Кутылмас, коян, коьптен. 5) Болар, болса, тил, оьр, бир, ис. Борышты толтырув йосыгы: Соьзлерди ерли ерине салув эм ясыл ка- лем мен токтав белгилерин белгилев. 4. ДУРЫС УРГЫ САЛЫНЪЫЗ. Теория: Ногай тилинде ургы, аьдетинше, сонъгы бувынга туьседи: булЫт, карагУс, уьндирИк. Соьзлерге косымшалар ялганганда, ургы соьздинъ сонъына йылысады: булытлАр, булытлардЫ. Ама бир кесек косымшалар ургысыз болып юредилер: 1. -ма, -ме, -па,-пе, -ба,-бе – сорав косымшалары (кесекшелер: йылЫма? келдИнъме?) 2. -ма, -ме, -па,-пе, -ба,-бе – йоклык косымшалары: бАрма,куьлемсирЕме, шЫкпа эм с. б. 3. Глаголдынъ оьзлик косымшалары: барАман, барА- сынъ, барАды, барАмыз, барАсыз, барАдылар эм с. б. 4. Тенълестируьв косымшалар: туьЕдей, кагЫттай, балАдай эм с. б. 5. Наречие ясавшы: -ша, -ше косымшалар: менИм- ше, ногАйша, орЫсша эм с. б. 6. Баска тилерден кирген соьзлер оьз ургыларын саклайдылар: интернЕт, машИна, компьЮтер. БОРЫШ: 4А. Соьзлерге ургы салынъыз. Тисле, ымтылыс, ыжгай, тоьгерек, йинъишке, бил- динъме, калма, баладай, ногайша, ясадынъма, йыла- ма, ойымша, технолог, англисше, конаклайдылар, стакан, кышкырадылар, аювдай, курылай, кыргыма, столына, тоьлев, орындык, кирпик, илгиш. Борышты толтырув йосыгы: Тептерге соьзлерди язынъыз эм ясыл туьсли каь- лем мен ургыды салынъыз. 4Б. Берилген соьзлерди язынъыз эм ургы салынъ- ыз. Туьрли бувынга ургы салып, неше соьз ясалатага- нын белгиленъиз. Мысалы: кыспа, 2 соьз: кыспА (сущ.) – кЫспа (гл.) (уьйкен аьрип пен ургылы бувын коьрсетилген). Курма, бармак, оьрме, туьйме, бувма. 4А борышты толтырув йосыгы: Тептерге соьзлерди язынъыз эм ясыл туьсли каь- лем мен эм уьйкен аьриппен ургыды ъиз. 5. ТУВДЫРТПА ИС. БОРЫШ: Берилген темалардынъ биревине эссе язынъыз («эссе» деген соьздинъ маьнесин анълатынъыз): Тема 1. Баьтирликке абыт. Тема 2. Тувган авылым – яткан бесигим. Тема 3. Тувган ердинъ табиаты. Борышты толтырув йосыгы: Тептерге сайланган тема бойынша эссе язынъыз. Эссе 70 соьзден аз болмага керек тувыл. ОКЫЛГАН ШЫГАРМА БОЙЫНША. БОРЫШ: Берилген шыгармалардынъ биревин окынъыз: 1. К. Темирбулатова «Тилим меним». 2. М. Курманалиев «Дослык». 3. Ф. Абдулжалилов «Асантай». Асар не затка уьйретеди? Сол шыгармага тая- нып, оьз ойынъызды ашып коьрсетип, буьгуьнги яшавдан оьзгерислер кулланып, эссе язынъыз. Борышты толтырув йосыгы: Тептерлерге эссе язынъыз. Эссе 70 соьзден кем болмага керек тувыл. 
Версия для печати

Комментарии

Комментариев нет
Добавить комментарий
Ваше имя*:
Комментарий*:
Введите буквы с картинки*: CAPTCHA
 

Возврат к списку